السلام علیکم ،مفتی صاحب !
میرا سوال یہ ہے کہ ہمارا خاندانی گھر جو دادی کے نام ہے ، ان کی سات اولادیں تھیں ، چھ بیٹے (ضیاء الحسن ،فیض الحسن، ریاض الحسن، ظفر، شبیہ الحسن، مغیث الحسن) اور ایک بیٹی (فاطمہ) ہیں ، جن میں سے صرف ایک بیٹا حیات ہے اور باقی سب کا انتقال ہو گیا ہے، اب سارے ورثاء (بچوں کی اولادیں )مل کر گھر کو بیچنا چاہتے ہیں، تو اس کی تقسیم کس طرح ہوگی اور جو بیٹا حیات ہے، اس نے گھر پر کافی سال پہلے پیسہ لگا کر گھر کا پہلا فلور( منزل )بنایا تھا ، کیا وہ پیسہ گھر کی کل رقم میں سے دیا جائے گا؟
صورت مسئولہ میں مذکور بیٹے نے اگر اپنے دیگر بہن بھائیوں کے کہے بغیر مشترکہ رہائش کے لئے تعمیر کی تھی اور تعمیر کر تے وقت قرض کی یا ترکہ سے مذکور رقم منہا کرنے کی صراحت نہیں کی تھی تو یہ اس کی طرف سے تبرع و احسان شمار ہوگا، لہذا تقسیم ترکہ کے وقت مذکور رقم کا مطالبہ کرنا درست نہیں، البتہ اگر سوال کی نوعیت مختلف ہو تو اس کی مکمل تفصیل لکھ کر سوال دو بارہ بھیج دیا جائے، ان شاء اللہ غور و فکر کے بعد حکم شرعی سے آگاہ کر دیا جائیگا۔
کما فی الدر المختار: (هو) لغة: ما تعطيه لتتقاضاه، وشرعا: ما تعطيه من مثلي لتتقاضاه وهو أخصر من قوله (عقد مخصوص) أي بلفظ القرض ونحوه (يرد على دفع مال) بمنزلة الجنس (مثلي) خرج القيمي (لآخر ليرد مثله) خرج نحو وديعة وهبة.( فصل في القرض، ج5، ص 161، ط: سعید)۔
وفی رد المحتار : تحت (قوله عقد مخصوص) الظاهر أن المراد عقد بلفظ مخصوص، لأن العقد لفظ، ولذا قال أي بلفظ القرض ونحوه أي كالدين وكقوله: أعطني درهما لأرد عليك مثله، وقدمنا عن الهداية أنه يصح بلفظ الإعارة اھ ( فصل في القرض، ج5، ص 161، ط: سعید)۔
وفی العقود الدریۃ فی تنقیح الفتاوی الحامدیۃ: المتبرع لا يرجع بما تبرع به على غيره كما لو قضى دين غيره بغير أمره. اهـ (كتاب المداينات، ج 2، ص 226، ط: دار المعرفۃ)۔
اس کے بعد واضح ہو کہ سائل کی مرحومہ دادی کا ترکہ اس کے موجود ورثاء میں اصول میراث کے مطابق اس طرح تقسیم ہوگا کہ مرحومہ نے بوقت انتقال جو کچھ منقولہ و غیر منقولہ مال و جائیداد ، سونا ، چاندی ، زیورات ، نقد رقم اور ہر قسم کا چھوٹا بڑاگھریلو ساز سامان اپنی ملکیت میں چھوڑا ہے ، وہ سب مرحومہ کا ترکہ ہے ، جس میں سے سب سے پہلے مرحومہ کے کفن دفن کے متوسط مصارف ادا کریں ، اس کے بعددیکھیں کہ اگر اس کے ذمہ کچھ قرض واجب الاداء ہو تو وہ ادا کریں ، اس کے بعد دیکھیں کہ اگر مرحومہ نے کوئی جائز وصیت کی ہو تو بقیہ مال کے ایک تہائی (3/1)کی حد تک اس پر عمل کریں ، اس کے بعد جو کچھ بچ جائے اس کے کل دو ہزار اسی (2080) حصے بنائے جائیں، جن میں سے مرحومہ کے بیٹے(ضیاء الحسن ) کو چار سو (400) حصے ، ہر ایک بہو کو چالیس ((40 حصے، ہر ایک پوتے (محمد فیض الحسن اور ریاض الحسن کے بیٹوں) کو (70) حصے ، محمد ظفر اور مغیث الحسن کے بیٹوں کو (112) حصے ، محمد شبیہ الحسن کے ہر ایک بیٹے کو اسی (80) حصے ، ہر ایک پوتی (ریاض الحسن کی بیٹیوں) کو پینتیس (35) حصے، محمد ظفر اور مغیث الحسن کی بیٹی کو چھپن(56) حصے، محمد شبیہ الحسن کی ہر ایک بیٹی کو چالیس (40) حصے، اور نواسی (فاطمہ کی بیٹی ) کو اسی (80) حصے دیئے جائیں، جیسا کہ ذیل کے نقشہ سے بھی واضح ہو رہا ہے ، مزید سہولت کے لئے فیصدی حصے بھی لکھ دیئے گئے ہیں ، ملاحظہ ہو !
2080//416//208/13 مرحومہ: والدہ
میتـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
بیٹا(فیض) بیٹا (ریاض) بیٹا (ظفر) بیٹا(شبیہ الحسن) بیٹا(مغیث) بیٹا(ضیاء الحسن) بیٹی(فاطمہ)
2 2 2 2 2 2 1
32 32 32 32 32 16
64 64 64 64 32
320 320 320 160
32/8 وفق : 16 مرحوم: (فیض الحسن) المضروب:4 مف: 2
میتــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
بیوہ بیٹا بیٹا بیٹا بیٹا
1 7/28
4 7 7 7 7
8 14 14 14 14
40 70 70 70 70
64/8 وفق :2 مرحوم : (ریاض الحسن) المضروب: 8 مف: 32
میتـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
بیوہ بیٹا بیٹا بیٹا بیٹی بیٹی
1 7/56
8 14 14 14 7 7
40 70 70 70 35 35
40/8 وفق: 5 مرحوم: ظفر المضروب: 5 مف : 64 (8)
میتـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
بیوہ بیٹا بیٹا بیٹی
1 7/35
5 14 14 7
40 112 112 56
8 مرحوم : (شبیہ الحسن) مف: 320 ( (40
میتــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
بیوہ بیٹا بیٹا بیٹی بیٹی بیٹی
1 2 2 1 1 1
40 80 80 40 40 40
40/8 مرحوم : (مغیث الحسن) مف: 320 (8)
میتــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
بیوہ بیٹا بیٹا بیٹی
1 7/35
5 14 14 7
40 112 112 56
2 مرحومہ (فاطمہ) مف: 160 (80)
میتـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
بیٹی بھائی
1 1
80 80
2080
المبلغ
الاحیـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ورثاء عددی حصے فیصدی حصے
بیٹا (ضیاء الحسن) 400 19.230%
بہو (فیض الحسن کی بیوی) 40 1.923%
بہو (ریاض الحسن کی بیوی) 40 1.923%
بہو (ظفر کی بیوی) 40 1.923%
بہو (شبیہ الحسن کی بیوی) 40 1.923%
بہو (مغیث الحسن کی بیوی) 40 1.923%
پوتا (ولدفیض الحسن) 70 3.365%
پوتا (ولدفیض الحسن) 70 3.365%
پوتا (ولدفیض الحسن) 70 3.365%
پوتا (ولدفیض الحسن) 70 3.365%
پوتا (ولدریاض الحسن) 70 3.365%
پوتا (ولدریاض الحسن) 70 3.365%
پوتا (ولدریاض الحسن) 70 3.365%
پوتا (ولدظفر) 112 5.384%
پوتا (ولدظفر) 112 5.384%
پوتا (ولدشبیہ الحسن) 80 3.846%
پوتا (ولدشبیہ الحسن) 80 3.846%
پوتا (ولدمغیث الحسن) 112 5.384%
پوتا (ولدمغیث الحسن) 112 5.384%
پوتی (ولدریاض الحسن) 35 1.682%
پوتی (ولدریاض الحسن) 35 1.682%
پوتی (ولدظفر) 56 2.692%
پوتی (ولدشبیہ الحسن) 40 1.923%
پوتی (ولدشبیہ الحسن) 40 1.923%
پوتی (ولدشبیہ الحسن) 40 1.923%
پوتی (ولدمغیث الحسن) 56 2.692%
نواسی (ولد فاطمہ) 80 3.846%